Rząd kończy prace nad tzw. ustawą sieciową (projekt UC-84), pierwszym filarem „pakietu antyblackoutowego”. W założeniach ma ona uporządkować rynek przyłączeń, uwolnić moce zablokowane przez projekty spekulacyjne i ograniczyć ryzyko blackoutu w systemie elektroenergetycznym. Branża odnawialnych źródeł energii widzi w tych samych przepisach coś zupełnie innego: poważne ryzyko naruszenia praw nabytych, zablokowania projektów w przygotowaniu i wypchnięcia z rynku polskich, średnich inwestorów na rzecz kapitału państwowego i międzynarodowych koncernów. Stawką jest nie tylko tempo transformacji energetycznej, ale też wiarygodność państwa jako partnera dla inwestorów.
Co rząd chce zmienić: walka z „projektami zombie”
Według rządu i Polskich Sieci Elektroenergetycznych projekt UC-84 ma odpowiedzieć na dwa równoległe zjawiska:
- Skokowy wzrost ograniczeń pracy OZE – w 2024 r. PSE ograniczyły produkcję z elektrowni fotowoltaicznych o blisko 600 GWh, co oznacza wzrost o ponad 2300 proc. rok do roku. Redukcje dotknęły też energetyki wiatrowej (ok. 125 GWh, +199 proc. r/r). Powodem był przede wszystkim nadmiar mocy w systemie i konieczność bilansowania KSE, a w mniejszym stopniu ograniczenia sieciowe.
- Blokowanie mocy przez „projekty zombie” – tysiące megawatów mocy przyłączeniowej są „zarezerwowane” przez instalacje, które istnieją jedynie na papierze. Przez lata inwestorzy zabiegali o warunki przyłączenia „na zapas” – często bez realnej perspektywy realizacji, ale z możliwością odsprzedania projektu z premią. To utrudnia dostęp do sieci tym, którzy faktycznie chcą budować.
Z punktu widzenia operatora jest to klasyczne marnotrawstwo ograniczonych zasobów. Stąd propozycja wyższych opłat, krótszych terminów i mechanizmów „odsiewających” projekty stricte spekulacyjne.
Nowa architektura przyłączeń: opłaty, zabezpieczenia, krótsze terminy
Projekt UC-84 zakłada głęboką przebudowę zasad przyłączania nowych źródeł do sieci. Kluczowe elementy to m.in.:
- Nowa bezzwrotna opłata za rozpatrzenie wniosku
1 zł/kW mocy przyłączeniowej, maksymalnie 100 tys. zł. W przypadku dużych projektów to koszt, którego dotąd nie było na taką skalę.
- Podwojenie zaliczki na poczet opłaty przyłączeniowej
Z 30 zł/kW do 60 zł/kW (z limitem do 6 mln zł). Dla instalacji rzędu 100 MW oznacza to już kilka milionów złotych „zamrożonych” na etapie, gdy projekt wciąż jest obarczony wysokim ryzykiem administracyjnym i planistycznym. - Obowiązkowe zabezpieczenia wykonania warunków przyłączenia
30 zł/kW do 100 MW oraz 60 zł/kW powyżej 100 MW, z limitem 12 mln zł. Zabezpieczenie może przyjąć formę kaucji, gwarancji bankowej, ubezpieczeniowej lub poręczenia podmiotu dominującego, ale w każdym wypadku generuje wymierny koszt finansowania. - Krótszy okres ważności warunków przyłączenia
Dziś standardem są 2 lata. Projekt przewiduje skrócenie do 12 miesięcy – w założeniu po to, by „nie mrozić” mocy na lata i wymusić faktyczną realizację, a nie tylko kolekcjonowanie decyzji. - Aukcje na uwalniane moce przyłączeniowe
W przypadku niezrealizowanych projektów zwolnione moce mają trafiać do koszyka aukcyjnego, o który będą mogli konkurować inni inwestorzy. To ma zwiększyć przejrzystość i zapewnić, że sieć trafi do najbardziej efektywnych projektów.
Równolegle w projekcie pojawiają się rozwiązania techniczne – jak rozwój cable poolingu (współdzielenie przyłącza przez instalację OZE i magazyn energii) czy elastyczne umowy przyłączeniowe – które potencjalnie mogą poprawić wykorzystanie istniejącej infrastruktury.
Branża OZE: walka ze spekulantami – tak, ale nie kosztem uczciwych
Przedstawiciele sektora OZE co do jednej kwestii są zgodni z rządem: rynek wymaga uporządkowania. Projekty czysto spekulacyjne, handlowanie „gołymi” warunkami przyłączenia czy blokowanie mocy bez realnego harmonogramu budowy instalacji – to patologie, które od lat podważają zaufanie do całego systemu.
Spór dotyczy metody. Organizacje branżowe – w tym Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej (PIGEOR/PIGEOiR), Krajowa Izba Klastrów Energii i OZE oraz inne izby i stowarzyszenia – wskazują, że proponowany model „wysokich wejściówek” uderza przede wszystkim w: średnich i mniejszych polskich deweloperów, spółdzielnie energetyczne i klastry oraz lokalne firmy, które nie mają dostępu do tanich linii kredytowych na zabezpieczenia czy gwarancje bankowe.
Duże grupy kapitałowe – zwłaszcza państwowe – mogą potraktować nowe wymogi jako koszt transakcyjny. Przesuwają pieniądze „z kieszeni do kieszeni”: z jednej spółki Skarbu Państwa do innej. Dla lokalnego dewelopera 10–20 mln zł dodatkowych zabezpieczeń na etapie przedbudowlanym jest często barierą nie do pokonania.
Na to nakłada się problem momentu, w którym te środki muszą zostać zaangażowane. Finansowanie bankowe pojawia się zwykle dopiero po uzyskaniu kluczowych decyzji administracyjnych i zawarciu umowy przyłączeniowej. W fazie przygotowania projektów inwestorzy działają głównie środkami własnymi. Wysokie opłaty i zabezpieczenia w tej fazie oznaczają więc realne ograniczenie dostępu do rynku.
Prawo wstecz? Ryzykowna ingerencja w prawa nabyte
Najbardziej zapalnym punktem UC-84 jest jednak kwestia retroaktywności. Projekt w obecnym kształcie przewiduje, że nowe, wyższe opłaty i obowiązek wnoszenia zabezpieczeń obejmą nie tylko przyszłe wnioski, lecz także już wydane warunki przyłączenia oraz już zawarte umowy przyłączeniowe.
W praktyce oznacza to że inwestorzy, którzy ponieśli koszty przygotowania projektu, zapłacili za warunki przyłączenia według obowiązujących wówczas stawek i na tej podstawie planowali finansowanie, mieliby zostać zobowiązani do uiszczenia dodatkowych, wielomilionowych opłat.
Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej w swoim apelu do rządu wskazuje, że takie rozwiązanie może naruszać konstytucyjną zasadę ochrony praw nabytych i zaufania obywatela do państwa. Wraz z pismami do Ministerstwa Energii Izba opublikowała także opinię prawną, w której poddano w wątpliwość zgodność części rozwiązań UC-84 z Konstytucją RP.
Z punktu widzenia inwestora sygnał jest jednoznaczny: nawet jeśli dziś przejdziesz całą procedurę i podpiszesz umowę, nie masz pewności, że za rok lub dwa państwo nie zmieni fundamentalnych warunków ekonomicznych projektu. W sektorze wymagającym wielomiliardowych nakładów i planowania na 20–30 lat taka niepewność jest czymś więcej niż prawniczym sporem – to konkretne dodatkowe punkty procentowe doliczane do kosztu kapitału.
Skutki: mniej inwestycji, więcej utraconej energii, droższy prąd
Paradoks polega na tym, że rozwiązanie przygotowane po to, by zmniejszyć skalę wyłączania OZE, może w krótkiej perspektywie przyczynić się do wolniejszego przyrostu mocy odnawialnych.
Jeżeli część projektów nie udźwignie nowych wymogów finansowych, zostanie odłożona w czasie ze względu na niepewność regulacyjną albo nie wejdzie do fazy realizacyjnej z powodu problemów z finansowaniem, to w systemie pojawi się mniej nowej elastycznej mocy (zwłaszcza źródeł OZE spiętych z magazynami energii i usługami elastyczności). Tymczasem dane URE i PSE za 2024 r. i pierwsze trzy kwartały 2025 r. pokazują, że redysponowanie OZE rośnie szybko i już dziś prowadzi do utraty setek gigawatogodzin czystej energii rocznie.
Koszty regulacyjne nie znikają – zostaną wliczone w budżety inwestycyjne, a w konsekwencji w cenę energii. Bariery wejścia ograniczają konkurencję – zwłaszcza lokalną. W takim środowisku trudno liczyć na presję na obniżkę cen dla odbiorców końcowych.
Jak uporządkować rynek bez niszczenia zaufania?
Branża OZE nie kwestionuje celu – uporządkowania rynku i eliminacji projektów widmo. Proponuje jednak inne podejście. Jedna z rekomendacji formułowanych przez organizacje branżowe zakłada wprowadzenie okresu przejściowego dla projektów, które już posiadają warunki przyłączenia. W tym wariancie:
- inwestorzy z istniejącymi warunkami mieliby określony czas (np. kilkanaście miesięcy) na podpisanie umów przyłączeniowych na dotychczasowych zasadach,
- ci, którzy faktycznie przygotowują inwestycję, skorzystaliby z tej możliwości,
- projekty typowo spekulacyjne – dla których podpisanie umowy przyłączeniowej byłoby zbyt ryzykowne – wypadłyby naturalnie z systemu.
Uzupełnieniem mogłyby być:
- „Kamienie milowe” w realizacji projektu – możliwość zachowania warunków przyłączenia byłaby uzależniona od wykazania postępu (np. zawarcia umów dzierżawy gruntu, złożenia wniosków o kluczowe decyzje, uzyskania pozwolenia na budowę w określonym terminie).
- Stopniowane opłaty i zabezpieczenia – uzależnione nie tylko od mocy, ale także od zaawansowania projektu. Inne wymogi dla zupełnie wstępnej koncepcji, inne dla inwestycji będącej u progu realizacji.
- Silniejsze raportowanie i przejrzystość – publicznie dostępne informacje o portfelu projektów z warunkami przyłączenia, ich statusie oraz rzeczywistym postępie prac.
Takie podejście realizowałoby cel pakietu antyblackoutowego (uwolnienie mocy i poprawę wykorzystania sieci) przy znacznie mniejszym ryzyku naruszenia praw nabytych i zniechęcenia rzetelnych inwestorów.
Delikatna równowaga
Ustawa sieciowa UC-84 jest niezbędnym elementem przebudowy polskiego rynku energii. Bez uporządkowania kolejki do sieci i lepszego wykorzystania istniejącej infrastruktury trudno będzie integrować kolejne gigawaty fotowoltaiki, wiatru i magazynów energii, a ryzyko „antyblackoutowych” interwencji tylko wzrośnie.
Jednocześnie sposób, w jaki państwo koryguje reguły gry, będzie testem jego wiarygodności. Jeśli rynek dostanie sygnał, że inwestowanie w Polsce oznacza możliwość dowolnej zmiany warunków ekonomicznych w trakcie trwania projektu – skala i tempo inwestycji w OZE, ale także w inne technologie, mogą wyhamować na dłużej.
W tym sensie UC-84 rzeczywiście przypomina tykającą energetyczną bombę. Pytanie brzmi, czy ustawodawca wykorzysta czas, jaki pozostał do uchwalenia ustawy, by rozbroić ją w sposób przemyślany – tak, aby porządkowanie rynku nie stało się początkiem kryzysu zaufania, którego polska transformacja energetyczna może już nie udźwignąć.
Źródła
- Projekt ustawy o zmianie ustaw – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw (UC-84), Rządowe Centrum Legislacji / Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zmianie-ustaw–prawo-energetyczne-oraz-niektorych-innych-ustaw
- „Nowe zasady przyłączania OZE do sieci. Ustawa UC84 to zapowiedź sieciowej rewolucji”, https://www.green-news.pl/4426-nowe-zasady-przylaczania-OZE-UC-84-sieciowa-rewolucja
- „Nowelizacja Prawa energetycznego (UC84): nowe zasady gry dla inwestorów OZE i operatorów sieci”, https://legallysmart.pl/nowelizacja-prawa-energetycznego-uc84-nowe-zasady-gry-dla-inwestorow-oze-i-operatorow-sieci/
- „UC84: Dawno polski rynek OZE nie miał tyle obaw o nowe przepisy”, https://www.gramwzielone.pl/trendy/20343251/uc84-dawno-polski-rynek-oze-nie-mial-tyle-obaw-o-nowe-przepisy
- „Operatorzy wyłączają fotowoltaikę. Redukcje wzrosły o 2362%”, gramwzielone.pl; dane URE dot. redysponowania OZE w 2024 r. https://www.gramwzielone.pl/energia-sloneczna/20338935/operatorzy-wylaczaja-fotowoltaike-redukcje-wzrosly-o-2362
- Apel Polskiej Izby Gospodarczej Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej ws. projektu ustawy sieciowej (UC84), https://www.pigeor.pl/aktualnosci/pigeor-apeluje-ws-projektu-ustawy-sieciowej-uc84-wyraamy-sprzeciw-wobec-prby-naruszenia-praw-susznie-nabytych
- Stanowiska organizacji branżowych (m.in. KIGEiT) ws. projektu UC-84, https://kigeit.org.pl/2025/12/05/stanowisko-kigeit-ws-ustawy-przylaczeniowej-projekt-uc84/
