W przestrzeni publicznej transformacja energetyczna wciąż bywa upraszczana do wymiany infrastruktury lub przejścia na niskoemisyjne technologie. Tymczasem na obszarach o silnym dziedzictwie przemysłowym, takich jak Bełchatów i jego otoczenie, staje się ona próbą systemowej redefinicji tożsamości społeczno-gospodarczej. To nie tyle zmiana źródeł energii, ile zmiana narracji, w której kompetencje i kapitał ludzki stają się zasobami krytycznymi.
Od diagnozy do planu działania
12 grudnia 2025 roku, w Solparku Kleszczów, odbyło się seminarium pt. „Bełchatów – Kleszczów w transformacji. Od wyzwań do sprawczości” – wydarzenie o charakterze ekspercko-strategicznym, zorganizowane przez Fundację Kultura Kresu w ramach projektu Bełchatów 5.0, we współpracy z Fundacją Rozwoju Gminy Kleszczów, Krajową Izbą Klastrów Energii i OZE oraz Klastrem Obszaru Nowej Energii – Klaster ONE. Seminarium zgromadziło decydentów, naukowców, liderów samorządowych i przedstawicieli organizacji otoczenia społeczno-gospodarczego, którzy spotkali się nie po to, by teoretyzować, lecz by realnie wyznaczyć kierunki i architekturę lokalnej transformacji.
Społeczna architektura zmiany
Transformacja regionu bełchatowskiego to proces złożony, osadzony w kontekście wygaszania największego w Polsce kompleksu energetyki konwencjonalnej. Wymaga to planowania gospodarczego, ale przede wszystkim rekonstrukcji lokalnej wspólnoty i nowych modeli kooperacji terytorialnej. Jak zauważył prof. dr hab. Tadeusz Markowski z Uniwersytetu Łódzkiego, który otworzył wydarzenie, zarządzanie środowiskiem, energią i zasobami naturalnymi na poziomie lokalnym nie może być przedłużeniem dawnych struktur, lecz wymaga nowej wrażliwości instytucjonalnej i zarządczej.
W kolejnych wystąpieniach, dr Zbigniew Kaczkowski, dr hab. inż. Grzegorz Liśkiewicz (Politechnika Łódzka) oraz Maciej Sytek z Agencji Rozwoju Regionalnego w Koninie, wskazywali na przykłady regionów, które rozpoczęły proces odejścia od paliw kopalnych. Ich doświadczenia pokazują, że najtrudniejszym zasobem do zbudowania nie są instalacje OZE, lecz zaufanie społeczne i międzyinstytucjonalne.
Partnerstwa: od retoryki do inżynierii współpracy
Na szczególną uwagę zasługiwał głos praktyków: wójtów gmin Kleszczów i Rząśnia – Dariusza Michałka i Tomasza Stolarczyka, a także Alberta Gryszczuka z Krajowej Izby Klastrów Energii i OZE, lokalnych innowatorów i liderów przedsiębiorczości. Ich wypowiedzi łączyło jedno: pilna potrzeba przejścia od deklaracji do sformalizowanych mechanizmów współpracy międzygminnej, która umożliwi zbudowanie ekosystemu transformacji odpornego na zmienne uwarunkowania polityczne i finansowe.
Dyskusję plenarną poprowadziła prof. Aleksandra Nowakowska z Uniwersytetu Łódzkiego. W centrum debaty znalazły się pytania o charakterze fundamentalnym:
- Jakie formy instytucjonalne najlepiej odpowiadają wyzwaniom transformacyjnym – związek międzygminny, klaster terytorialny, a może federacyjna struktura zadaniowa?
- W jaki sposób budować synergię bez popadania w konkurencję o środki?
- Czy możliwe jest wypracowanie wspólnej polityki rozwojowej w regionie, który dotąd działał raczej w logice autonomii niż integracji?
W konkluzjach pojawiło się istotne przesłanie: transformacja regionu postwęglowego wymaga nowej inżynierii współpracy, która będzie zdolna przekraczać granice administracyjne i sektorowe.
Cyfrowe narzędzia nowej generacji
W drugiej części seminarium uwagę skupiono na roli technologii cyfrowych i sztucznej inteligencji w zarządzaniu lokalnym rozwojem. Łukasz Dudzic, ekspert ds. AI, przedstawił przykłady zastosowań modeli predykcyjnych, danych przestrzennych (GIS) i automatyzacji analiz jako narzędzi wzmacniających sprawczość decyzyjną samorządów. Kluczowe przesłanie brzmiało jasno: cyfryzacja nie jest celem sama w sobie, lecz warunkiem skutecznego planowania w warunkach niepewności i wielowymiarowych zależności.
Dyskusja nad wykorzystaniem technologii nie dotyczyła futurystycznych wizji, ale pragmatycznego pytania: jak zapewnić, by transformacja energetyczna była oparta na wiedzy, a nie intuicji? To szczególnie ważne w kontekście napięć, jakie generuje wygaszanie dużego zakładu pracy i konieczność przeprofilowania lokalnej gospodarki.
Bełchatów 5.0: projekt jako nowa matryca rozwoju
Inicjatywa Bełchatów 5.0, w ramach której odbyło się seminarium, została przedstawiona nie jako odgórna interwencja, lecz platforma oddolnego integrowania działań rozwojowych, które łączą komponenty środowiskowe, gospodarcze, cyfrowe i społeczne. Jej celem jest nie tyle złagodzenie skutków transformacji, ile tworzenie nowej trajektorii rozwoju regionu, w której wcześniejsze uzależnienie od węgla nie staje się przekleństwem, lecz punktem wyjścia do adaptacyjnej zmiany.
Przykłady takie jak Adaptive Factory czy rozwijane w ramach klastra projekty energetyki rozproszonej, edukacji zawodowej i usług publicznych, stanowią realną alternatywę dla pasywnego oczekiwania na zewnętrzne wsparcie.
Między wspólnotą wyzwań a wspólnotą decyzji
Seminarium zakończyło się prezentacją założeń do międzygminnego Porozumienia JST wokół odkrywki bełchatowsko–szczercowskiej. Jego celem jest stworzenie formalnej ramy współpracy, która umożliwi efektywne pozyskiwanie środków, wdrażanie wspólnych polityk i budowanie nowej, zintegrowanej tożsamości terytorialnej.
W obliczu skali wyzwań – społecznych, środowiskowych, instytucjonalnych – transformacja regionu nie może być prowadzona jako suma lokalnych inicjatyw. Potrzeba spójnej, strategicznej i osadzonej w realiach koalicji decydentów i mieszkańców, którzy zamiast reaktywnie adaptować się do zmian, staną się ich architektami.
